Traceability w przemyśle, czyli identyfikowalność i możliwość śledzenia towaru na każdym etapie łańcucha dostaw

Szybkie wycofanie wadliwej partii z rynku wymusza na przedsiębiorstwach posiadanie precyzyjnego systemu identyfikacji. Rozwiązaniem tego wyzwania jest funkcja traceability (śledzenie partii produkcyjnej i magazynowej), którą w nowoczesnym przedsiębiorstwie realizuje zintegrowany ekosystem IT – od systemów MES na hali fabrycznej po system WMS do zarządzania magazynem. Pozwala ona natychmiastowo namierzyć konkretną serię w całym łańcuchu dostaw oraz uściślić, który surowiec, linia produkcyjna czy proces wpłynęły na ujawnioną wadę. Jest to wymóg prawny w branży spożywczej, farmaceutycznej i chemicznej, a także podstawa cyfrowej transformacji w Przemysłu 4.0.

Traceability – co to jest? Definicja pojęcia

Traceability (z angielskiego trace – śledzić oraz ability – możliwość) oznacza pełną identyfikowalność i możliwość śledzenia historii, zastosowania lub lokalizacji produktu, komponentu czy surowca za pomocą zarejestrowanych identyfikatorów. Pozwala odtworzyć dokładną ścieżkę towaru – od pojedynczego dostawcy surowca, przez procesy na hali produkcyjnej, aż po półkę sklepową i klienta docelowego.

Identyfikowalność a traceability – czym się różnią?

W języku polskim pojęcie traceability najczęściej tłumaczona jest jako identyfikowalność produktów lub śledzenie partii. W praktyce inżynieryjnej i logistycznej pojęcia te stosuje się zamiennie. Istnieje jednak subtelna różnica funkcjonalna: identyfikowalność odnosi się do umiejętności odczytania danych z etykiety (np. co to za produkt i z jakiej jest serii), natomiast traceability to pełny ciąg danych historycznych pozwalający powiązać ze sobą dane ze skanowania w jeden ciągły łańcuch zdarzeń.

Trzy rodzaje traceability w łańcuchu dostaw

Aby system śledzenia działał bezprzestojowo, identyfikowalność dzieli się na trzy główne obszary:

• 1. Traceability wstecz - pozwala na identyfikację źródła pochodzenia surowców, komponentów oraz dostawców. Odpowiada na pytanie: „Z jakich składników powstała ta konkretna partia towaru?”.
• 2. Traceability wewnętrzna - obejmuje śledzenie przepływu materiałów wewnątrz zakładu – np. na etapach produkcji (systemy MES) oraz składowania (systemy WMS). Łączy numery partii wdrożonych surowców z wyrobem gotowym.
• 3. Traceability wprzód - śledzi drogę wyrobu gotowego od fabryki, przez centra dystrybucyjne i przewoźników, aż po konkretnego odbiorcę lub sklep. Odpowiada na pytanie: „Do których klientów trafiły produkty z danej serii?”.

Traceability w produkcji (MES)

Choć magazyn jest miejscem fizycznej rejestracji wydań i przyjęć, sercem identyfikowalności wyrobów przetworzonych jest traceability w produkcji. Realizowane przez systemy realizacji produkcji (MES), zbiera dane operacyjne w czasie rzeczywistym. Pełne śledzenie partii produkcyjnej nie ogranicza się wyłącznie do spisu zużytych materiałów. :

• Użyte surowce i półprodukty: numery partii dostawców i dokładne ilości dobrane do receptury.
• Maszyny i urządzenia: rejestracja, na których maszynach lub gniazdach było realizowane zlecenie.
• Parametry procesowe: zapis temperatur, ciśnienia, wilgotności, momentów obrotowych czy czasu obróbki z czujników IoT.
• Czynnik ludzki: identyfikacja operatorów i kontrolerów jakości odpowiedzialnych za dany etap produkcji.
• Testy jakościowe: wyniki pomiarów laboratoryjnych (np. z systemów LIMS) powiązane z numerem serii.

Śledzenie partii produkcyjnej w praktyce

Podstawową jednostką operacyjną w identyfikowalności jest numer partii produkcyjnej. W praktyce produkcyjnej powiązanie surowiec-wyrób realizowane jest poprzez nadawanie unikalnych identyfikatorów na każdym etapie transformacji materiałowej.

Gdy paleta surowca wjeżdża do zakładu, otrzymuje etykietę przychodu. W momencie pobrania na produkcję skaner kodów kreskowych weryfikuje zgodność zlecenia i przypisuje dany numer partii surowca do aktualnie wykonywanego zlecenia produkcyjnego (WO). Z chwilą spakowania wyrobu gotowego, system generuje unikalny kod na opakowaniu zbiorczym, łącząc go w bazie danych ze wszystkimi komponentami użytych serii.

Etykieta traceability i standardy GS1

Bezglobalnych standardów oznaczania sprawna wymiana danych między różnymi ogniwami łańcucha dostaw byłaby niemożliwa. Kluczową rolę odgrywa tu standard GS1. Zapewnia on jednolity język identyfikacji towarów na całym świecie.

Standardowa etykieta traceability zawiera kluczowe dane zapisane w postaci kodów kreskowych 1D lub 2D wykorzystujących tzw. identyfikatory zastosowania:

• GTIN (IZ 01), czyli Globalny Numer Jednostki Handlowej.
• Numer partii / serii (IZ 10), czyli unikalny identyfikator danej serii produkcyjnej.
• Data minimalnej trwałości / przydatności (IZ 15 lub 17) , czyli niezbędna przy automatyzacji zasad rotacji.
• SSCC (IZ 00), czyli Seryjny Numer Jednostki Wysyłkowej, unikalny dla każdej jednostki logistycznej, np. paletyj.

W jakich branżach traceability jest wymagana prawnie?

W wielu sektorach rynkowych wdrożenie rejestracji ścieżki produktu nie jest jedynie kwestią optymalizacji, ale prawnym warunkiem dopuszczenia przedsiębiorstwa do działalności.

Wycofanie partii z rynku - krok po kroku

Jakość procesów technologicznych nie eliminuje w 100% ryzyka wystąpienia wady fabrycznej lub skażenia surowca. W sytuacji kryzysowej kluczowa jest prędkość reakcji. Poniżej przedstawiamy porównanie scenariusza wycofania partii z rynku w zakładzie bez wsparcia traceability oraz w firmie z wdrożonym systemem:

Scenariusz A: Brak zintegrowanego systemu traceability

Firma otrzymuje zgłoszenie o zanieczyszczeniu surowca od dostawcy. Przeszukiwanie papierowych dokumentów, arkuszy Excel i kart produkcyjnych zajmuje od kilku dni do tygodnia. Nie można precyzyjnie ustalić, do których produktów trafił dany surowiec, ani gdzie dokładnie pojechały gotowe palety. Firma decyduje się na paraliżujące finansowo wycofanie z rynku produkcji z całego miesiąca, ponosząc straty wizerunkowe i dotkliwe kary prawne.

Scenariusz B: Zintegrowany system MES/WMS traceability

Wprowadzenie numeru skażonej partii surowca do systemu w ciągu kilkunastu sekund generuje pełny raport: system wskazuje 3 konkretne zlecenia produkcyjne oraz 450 kartonów wyrobu gotowego. 300 kartonów znajduje się jeszcze w magazynie – WMS automatycznie nakłada na nie blokadę jakościową, uniemożliwiając wydanie (WZ). Pozostałe 150 kartonów trafiło do 2 odbiorców – system generuje natychmiastowe zestawienie z numerami listów przewozowych i danymi kontaktowymi klientów. Całość operacji trwa mniej niż 15 minut.

Z czego składa się nowoczesny system traceability?

Wdrożenie skutecznej identyfikowalności wymaga połączenia czterech warstw technologicznych:

• 1. Urządzenia do identyfikacji: skanery kodów kreskowych, terminale mobilne (Sato, Zebra), czytniki RFID oraz drukarki etykiet przemysłowych.
• 2. Automatyczne zbieranie danych (ADC): czujniki IoT na liniach produkcyjnych, wagi automatyczne, bramki RFID rejestrujące ruch materiału bez udziału człowieka.
• 3. Baza danych i logika biznesowa: centralne oprogramowanie łączące zdarzenia z procesów produkcyjnych i magazynowych w jeden rekord cyfrowy.
• 4. Raportowanie i analityka: moduły umożliwiające generowanie w ciągu kilku sekund drzewa genealogii produktu, pokazującego, gdzie i z jakich komponentów lub surowców został wytworzony.

Rola traceability w systemach MES, ERP i WMS

Częstym błędem przy cyfryzacji jest próba realizacji pełnej identyfikowalności w tylko jednym narzędziu. W praktyce skuteczna obsługa traceability wymaga precyzyjnego podziału ról pomiędzy systemami klasy enterprise:

• ERP (Enterprise Resource Planning): stanowi nadrzędną bazę danych sprzedażowych i zakupowych. Rejestruje zamówienia, ogólny stan finansowy i wystawia dokumenty.
• MES (Manufacturing Execution System): odpowiada za traceability w produkcji. Śledzi surowce, maszyny, operatorów oraz parametry technologiczne podczas wykonywania zlecenia.
• WMS (Warehouse Management System): odpowiada za traceability logistyczną. Rejestruje ruch każdej palety i kartonu od przyjęcia na magazyn (PZ), przez lokalizowanie na regałach i zarządzanie rotacją (FIFO/FEFO), aż po wydanie (WZ).

Dzięki integracji mobilnych skanerów kodów QR/EAN w systemie WMS, każda operacja magazynowa jest powiązana z unikalnym identyfikatorem partii nadanym na produkcji, co gwarantuje pełną identyfikowalność i bezpieczeństwo zapasów.

Często zadawane pytania (FAQ)